Redelijkheid en billijkheid bij de opzegging van duurovereenkomsten


Bij het aangaan van een samenwerking wordt vaak een schriftelijk contract opgesteld. In het contract worden de afspraken vastgelegd, waaronder de regels die gelden bij de opzegging van het contract. Maar zelfs als de gemaakte afspraken duidelijk op papier staan kan een rechter de afspraken aanvullen of wijzigen op grond van de redelijkheid en billijkheid. Bij het opstellen en opzeggen van contracten is het verstandig om rekening te houden met dit risico.

Als partijen gedurende een langere tijd met elkaar samenwerken komt een ‘duurrelatie’ tot stand. Een dergelijke relatie brengt voor beide partijen rechten en verplichtingen met zich mee. De rechten en verplichtingen van beide partijen worden vaak uitgewerkt in een schriftelijk contract. Daarbij valt te denken aan aan de licentieovereenkomst, de huurovereenkomst, de arbeidsovereenkomst, de aandeelhoudersovereenkomst en de geldleningsovereenkomst. In het contract staat onder meer welke opzegtermijn in acht moet worden genomen bij een opzegging en het contract bepaalt of de opzeggende partij een opzegvergoeding moet betalen aan de andere partij.

Aanvullende werking R&B

Tijdens de samenwerking kan zich een situatie voordoen die de partijen bij het opstellen van het contract niet hadden voorzien. Daarnaast komt het regelmatig voor dat de bepalingen in het contract na verloop van tijd toch niet helemaal duidelijk blijken te zijn. Als partijen er in onderling overleg niet uitkomen, kan de Nederlandse rechter het contract aanvullen zoals hij redelijk vindt. Daarbij zal de rechter onder meer kijken naar wat gebruikelijk is in de markt en welke aanvulling het beste aansluit bij de handelswijze van de partijen in het verleden. De rechter past op deze manier de ‘aanvullende werking’ van de redelijkheid en billijkheid toe.

Beperkende werking R&B

Zelfs als de afspraken tussen partijen wél uitvoerig zijn beschreven in het contract, kan de rechter die afspraken wijzigen op grond van de redelijkheid en billijkheid. Als een handelsrelatie bijvoorbeeld al tientallen jaren voortduurt en één van beide partijen sterk afhankelijk is van de andere partij, kan de rechter in uitzonderlijke gevallen bepalen dat er toch een langere opzegtermijn moet worden gehanteerd dan de termijn die in het contract staat. De contractuele bepaling waarin de kortere opzegtermijn is opgenomen wordt dan op grond van de redelijkheid en billijkheid buiten werking gesteld. Dit betreft de ‘beperkende werking’ van de redelijkheid en billijkheid.

Verschil tussen aanvullende en beperkende werking

In het Nederlandse contractenrecht is ‘afspraak is afspraak’ het uitgangspunt. Om deze reden moet de rechter terughoudend zijn bij het toepassen van de beperkende werking van redelijkheid en billijkheid. Alleen als de uitkomst van een contractuele afspraak naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, kan de rechter die afspraak buiten werking stellen.
Bij het toepassen van de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid heeft de rechter meer vrijheid. Door het invullen van leemtes in een contract of het uitleggen van onduidelijke bepalingen wordt het beginsel ‘afspraak is afspraak’ tenslotte niet geschonden.

Toepassing R&B bij opzegging duurrelatie

In een recent gepubliceerde uitspraak (ECLI:NL:HR:2018:141) heeft de Hoge Raad opnieuw uitgelegd welke toets de Nederlandse rechters moeten uitvoeren bij de opzegging van een duurovereenkomst. In deze uitspraak komen zowel de beperkende als de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid terug.

In dit geval ging het om een licentieovereenkomst. Het Nederlandse bedrijf SMQ Group B.V. (SMQ) had een octrooi op een uitvinding. Het Italiaanse bedrijf Goglio S.P.A. (Goglio) kreeg van SMQ een licentie om de uitvinding op de markt te brengen. De licentieovereenkomst bevatte een gedetailleerde regeling over opzegging. Toen Goglio de verschuldigde licentievergoedingen volgens SMQ niet op tijd aan SMQ betaald had, wilde SMQ de overeenkomst opzeggen. De rechters kwamen voor de vraag te staan hoe terughoudend ze moesten zijn bij de toetsing van de opzegging aan de redelijkheid en billijkheid.

De Hoge Raad overwoog dat zelfs wanneer de wet of het contract een regeling omtrent de opzegging van de overeenkomst bevat, de redelijkheid en billijkheid een aanvullende werking kunnen hebben. Uit de aard van de overeenkomst en de omstandigheden van het geval kan volgens de Hoge Raad voortvloeien dat er aanvullende eisen worden gesteld aan een opzegging, dus bovenop de regels die al in de overeenkomst staan. De rechter moet volgens de Hoge Raad in dit soort gevallen niet alleen onderzoeken of er ruimte is voor de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid, maar ook of er ruimte is voor de aanvullende werking.

Tips

De uitspraak van de Hoge Raad maakt opnieuw duidelijk dat partijen erg goed moeten nadenken over de afspraken die ze maken bij het opstellen van een duurovereenkomst. Bij het opstellen van duurovereenkomsten zal rekening moeten worden gehouden met het risico dat een opzeggingsregeling door de rechter kan worden aangevuld of gewijzigd als de redelijkheid en billijkheid dat eisen. Er bestaan juridische mogelijkheden om de onzekerheid die dit risico oplevert, te beperken. De contractuele opzeggingsregeling kan bijvoorbeeld worden afgestemd op de rechtspraak op dit terrein. Ook kunnen partijen al in het contract zelf expliciet opnemen welke omstandigheden ze bij het vormgeven van de opzeggingsregeling hebben meegewogen. Zo blijven er minder omstandigheden over die kunnen worden aangevoerd om het contract open te breken.

Zelfs als een partij zich bij de opzegging houdt aan de letterlijke regels uit het contract, kan een rechter de opzegging vernietigen. In gevallen waarin de overeenkomst onredelijk uitpakt voor één van beide partijen kan het daarom verstandig zijn om hierop ‘voor te sorteren’ en bij de opzegging alvast een langere opzegtermijn in acht te nemen dan het contract vereist.

Meer informatie

Wilt u meer weten over dit onderwerp neem dan vrijblijvend contact op met Ruud de Vaan via T. 071 535 80 22 of e-mail devaan@tk.nl

 

06/3/2018
door Ruud de Vaan
Ruud de Vaan

Ruud de Vaan

Advocaat

CV via LinkedIn

T +31 - 71 535 80 38
E devaan@tk.nl